Jules Dassin

Zaczynając seans byłem gotowy napisać coś w stylu: czyli to jest oryginalna Cena strachu? I jest szansa, że twórcy Ceny… mogli się inspirować tym obrazem, gdzie syn wraca do rodziny i dowiaduje się o sytuacji swojego ojca: został oszukany podczas handlu i już nigdy nie będzie chodził, jego nogi nie działają. Syn rusza więc odzyskać ciężarówkę i pieniądze papy, a kończy na braniu udziału w transporcie jabłek, aby zarobić i stawić czoła człowiekowi, który zniszczył życie jego ojcu.

Do mniej więcej trzydziestej minuty jest to film naprawdę osiągający swój cel – czułem, że jeszcze nie widziałem tak uczciwego obrazu społeczności przestępczej, co tutaj: na każdym kroku trzeba uważać, bo każdy chce cię oszukać, wykorzystać, okłamują cię, manipulują, stosują wszelkie sztuczki, byle tylko… No właśnie, każdy grosz się liczy. Jest to wyczerpujące psychicznie i człowiek ma wrażenie, że długo by nie dał rady wytrzymać w takim świecie. Nie ma tutaj honoru, dotrzymania słowa, umowy, czegokolwiek. Na każdym kroku może człowiek się potknąć i z każdej strony każdy to wykorzysta. To nie mafia, to nie przestępczość zorganizowana – w sumie w ogóle nie mówimy o przestępcach. Mówimy o cwaniakach, krętaczach, osobach robiących wszystko, aby wycyganić kogoś, naciągnąć, ale jeśli chodzi o łamanie prawa i działanie nielegalne, siłą… To do tego się nie posuną. Wspomogą się, zniszczą oponę w twoim pojeździe na przykład, ale poza tym – hej, czasy są ciężkie i każdy robi, co może.

Dlatego scena w 30 minucie tak mocno chwyta widza, kiedy następuje ten akt dobroci. Kiedy ktoś pomaga bohaterowi tylko dlatego, że mógł i powinien pomóc. Później widz, szczególnie współczesny, mógłby zacząć spodziewać się wprowadzenia bardziej brutalniejszych środków, ale tak jednak nie jest – manipulacja, grożenie, kombinowanie nadal jest, ale właśnie: to wszystko. Pytanie tylko, czy to jest faktyczna wina filmu, czy też widz nie jest przyzwyczajony do takich historii. Jules Dassin wyraźnie starał się trzymać na poziomie „nie-przestępczym”, postaci na ekranie wykorzystują się jedynie nawzajem, ale nikt przemocą nikogo do niczego nie zmusza. Przynajmniej nie otwarcie. I na tym może polegać siła tego obrazu, ale jednocześnie może wydawać się to wszystko zbyt grzeczne. Współcześnie twórcy mogliby mieć mniejsze opory, co nie koniecznie byłoby… Wiarygodne. Obraz Dassina ma swoje braki w wiarygodności – sam opis wstępu do fabuły ciężko mi przeszedł przez palce, ale ta historia naprawdę się w ten sposób zaczyna. Naciągane? Tak, ale udało się sprawić, żeby ta historia działała. Wykorzystano umowność gatunkową do stworzenia szorstkiego, bezlitosnego świata, który przytłacza. Twórcy odeszli tutaj od romantyzowania świata przestępczego jak tylko się da – nie ma tu na kogo liczyć poza samym sobą. I człowiek szybko zaczyna być świadomy swoich słabości, które ktoś może wykorzystać.

W trakcie oglądania zakładałem, że wtedy nie mogli pokazać brutalności i dlatego z niej zrezygnowali. Na następny dzień myślę, że celowo chcieli sobie poradzić bez niej, ale faktem jest: nie mieli zbyt dużego wyboru. Dlatego tak bardzo uderza jeden z finałowych momentów, w którym są płomienie – natychmiast miałem świadomość, jakie wtedy, wiele dekad temu, trzeba było mieć jaja, aby coś takiego umieścić na ekranie. Byłem pod ogromnym wrażeniem, że poszli aż tak daleko – i pokazali, że umieją być brutalni, ale kiedy chodzi o ukazanie konsekwencji decyzji życiowych. O to tak naprawdę chodzi w tym filmie – wiesz, w co się pakujesz, ale to robisz… Dlaczego?