Książki

Czyż nie dobija się koni? – Horace McCoy, 1935 (4/5) Malutka książeczka licząca niewiele ponad sto stron – i to z uwzględnieniem obrazków. Tak, ten tytuł ma obrazki – a konkretnie kadry z wersji filmowej, realizowanej ponad trzy dekady później. Nawet nie wiedziałem, że jeden z najlepszych filmów, jakie widziałem, jest na podstawie książki. Dopiero jak przyglądałem się postaci Franka Borzage, to dowiedziałem się o jego „występie” w tym tytule. Był na widowni z jakiegoś powodu, obserwując zawody taneczne. Sporo celebrytów jest tutaj wymienionych – czy raczej gwiazd, bo te słynne persony faktycznie miały zawód. Innym, którego rozpoznałem, był Charley Chase – też dowiedziałem się o jego istnieniu stosunkowo niedawno. Co oni wszyscy robią w tej książce? Cóż, Gloria ujęła to najlepiej: jest to część portretu ówczesnych czasów. Kręcenia się w kółko i słuchania o gwiazdach dużego ekranu. Maraton tańca jest metaforą tego kręcenia się w kółko: robota, kanapka, sen i od początku, w zmęczeniu, mając wątłą perspektywę i nadzieję, że los się odmieni, że na końcu będziemy zwycięzcami, że coś osiągniemy.

Książka bardziej podkreśla marzenia i kontekst filmowości: pragnienia kariery filmowej, co zanika pod koniec lektury. Nie rozwiewa się stopniowo, po prostu nagle tego nie ma. Film za to lepiej podkreślał samo życie: nie mieli za co jeść, a na zawodach przynajmniej zjedzą i będą mieli gdzie spać. Film dodał też bolesne zakończenie, którego ten finał potrzebował – gdy Gloria dowiaduje się, że od nagrody będą odliczane koszty i tak naprawdę zwycięzca dostanie drastycznie mniej niż im obiecano. W książce finał jest dużo milszy. Zawody zostają odwołane przez skargi komitetu moralnego i kasa zostaje podzielona między tych, którzy zostali – ale finał nadal pozostaje taki sam w obu historiach, jednak w filmie jest bardziej konsekwentny i naturalny. Nie jest to żadna tajemnica, książka zaczyna się od zdradzenia zakończenia i przypomina o tym na początku każdego rozdziału, ale właśnie w książce to zakończenie przychodzi dosyć znikąd. Gorzkość bohaterki i jej nihilizm nie równa się temu, że protagonista robi na końcu to, co robi. Wręcz na tej samej stronie kategorycznie odmawia i w końcu to robi. To najwyraźniejszy przykład tego, że autorowi zabrakło warsztatu, aby móc opisać pomysły, które miał.

A miał ich zaskakująco dużo. Wręcz jako czytelnik byłem otwarty i gotowy przypisywać mu zasługi za rzeczy, które mogły tak naprawdę wyjść przypadkiem. Nie ma tutaj za bardzo postaci pobocznych, jedynie imiona i nazwiska mające cechy charakterystyczne (np. ktoś jest w ciąży), nie ma pomysłu na rozwój akcji (są tylko wydarzenia), nie ma sensownego wstępu: bohaterowie poznają się i decydują wziąć udział w konkursie… I tam są. Nie ma nawet szczegółów o ich doświadczeniu tego wszystkiego. Film przytłaczał męką i cierpieniem czegoś tak prostego, jak zwyczajne utrzymanie się na nogach, tymczasem autor książki czasem tylko doda, że są zmęczeni, że ubrania im się rozleciały, że bez amoniaku nikt by ich nie dobudził. Rutynę z wykorzystaniem 10 minut przerwy opisuje właśnie jak rutynę: jedzenie kanapki w trakcie golenia, toalety, mycia się. I naprawdę myślę, że to wszystko jest siłą tego tytułu: opisem świata, gdzie takie męczarnie są codziennością, nie robią na nikim wrażenia łącznie z samym bohaterem całkowicie akceptującym pasywnie własną egzystencję. Pracuje 22 godziny na dobę, nawet nie odpoczywa, ale nabiera sił do pracy przez pozostałe dwie, jest chodzącą reklamą i jeszcze z entuzjazmem dziękuje za to wszystko, będąc w opozycji do podejścia Glorii, która jest po licznych przejściach życiowych i życia jakie zna ma całkowicie dosyć.

Jak wiele ta książka zostawia przestrzeni widzowi, dając mu tak naprawdę tak dużo! O przeszłości bohaterów, czy tak naprawdę mówią prawdę czy kłamią, o teraźniejszości – te pojedyncze urywki obserwacji, co się dzieje wokół: kto był na widowni, jak wykorzystywano Glorię – kogo jeszcze więc wykorzystano? – jak natknięto się przypadkiem na mordercę wśród uczestników – kim więc mogą być pozostali? To nienachalny, ale cholernie treściwy obraz życia w okresie depresji – warty czytania, robiący wrażenie, nawet jeśli sam warsztat literacki autora powinien być wyżej.

Film i pierwowzór uzupełniają się znakomicie. Fani jednego zdecydowanie powinni poznać drugie.