Książki

Kat – Pär Lagerkvist, 1933 (3,5/5) Kat w historii – w pierwszej połowie poznajemy obawy przed katem, przesądami wokół niego i tak dalej. Słuchamy okrutnie smutnej opowieści o tym, jak kat zakochał się w swojej ofierze. Całość silnie stawia na dialog, na mowę, monolog. Nie ma tutaj za bardzo postaci, jedynie twarze mówiące i zmieniające się z innymi twarzami. Mało kto słucha, ale wymiany zdań się zdarzają. W drugiej części zaglądamy do gospody, gdzie wokół kata bawią się nadludzie przekonani o swojej wyższości i jak do niej doszli oraz co w związku z tym muszą zrobić.

Strasznie spodobał mi się język nadludzi. Poprzez przekład na język polski udało się przedstawić tok rozumowania ludzi, którzy faktycznie tak widzą świat. Nie jest to echo zasłyszane albo wyobrażone przez współczesne pokolenie, które nigdy nie spotkało prawdziwej nienawiści, więc je sobie tylko wyobraża na potrzeby sztuki reprezentującej obraz takiej nienawiści. Nie, tutaj ma się pewność, że Lagerkvist musiał usłyszeć i czytać te słowa i żyć nim otoczony przez pewien czas. Są one przesadzone i absurdalne, ale nie on je przesadza, nie on dodaje im absurdalności. I dlatego są one tak straszne. A gdy opisuje muzykę czarnych graną pod dyktando batów – aż nie wiem, jak ją sobie wyobrazić.

Całość kończy bardzo długi monolog kata i akurat on jest ciężki – w tym znaczeniu, że ciężko sobie wyobrazić, aby to kat mówił do ludzi wokół siebie. To niemal natychmiast żyje własnym życiem, odtrącając resztę opowiadania na bok.

Jako adaptacja – to mogła by być sztuka teatralna, gdzie kat siedzi po środku i wokół niego stopniowo goście są wymieniani na osoby z późniejszego okresu.

Karzeł – Pär Lagerkvist, 1944 (5/5) Z jednej strony – jest to dziennik karła liczącego 20 cali wzrostu, pracującego na dworze królewskim. Czas i miejsce akcji jest odkrywane przed czytelnikiem stopniowo, odkrywając przed nim, że poznajemy pewne ważne wydarzenia od kulis. Autor pozwala nam zacząć podejrzewać, że osoby napotykane przez bohatera muszą odnosić się do prawdziwych osób, tylko inaczej nazwanych. I jest to po prostu rewelacyjnie napisane opowiadanie na 150 stron, pozwalające poznać perspektywę na świat kogoś, kto nas zaskoczy i ani razu nie powie tego, co moglibyśmy się spodziewać.

Dalej jednak odkrywamy kolejne warstwy tej opowieści. Powstała w okresie Hitleryzmu i można odczytywać tę historię jako obserwacje kogoś, kto widzi, jak jego kraj musi podkulić ogon w obliczu zagrożenia. Obserwacje kogoś przekonanego o swojej wyższości. Obserwacje kogoś przeszytego nienawiścią.

I dalej każdy czytelnik idzie w swoim kierunku tak naprawdę. Czy jest to moralitet o źle i okrutności jako elemencie każdej władzy? Czy tytułowy karzeł w ogóle istnieje, a może jest tak naprawdę personifikacją ciemnej strony każdego innego człowieka w tej opowieści? O mizantropii, czyli nienawiści do gatunku ludzkiego? O naturze człowieka? Wybierajcie. A może… Jest karłem z urodzenia. I stał się kim się stał z wielu powodów mających miejsce wokół siebie. Każdy tutaj, łącznie z władcami, elitą i geniuszami, prezentuje sobą grzech.

Fascynującym jest słuchać jego głosu znudzonego czasem pokoju, pragnącego wrócić na pole bitwy, jak gardzi własnym gatunkiem, jak postrzega swoją wielkość, jak wybiera milczenie z pogardy do wszystkich wokół. To mroczna i niespokojna kąpiel w umyśle istoty, której nie przeszkadza bycie skutym w kajdany i zamknięcie w lochu. Jest cierpliwa. I nigdy nie spojrzy na siebie samą jaką jednostkę złą. Nawet jeśli – co z tego? Jest tu sporo warstw – punktujących, jeśli czytelnik zna historię Europy. Lektura, która zyska na kolejnej wizycie. Nawet jeśli kolejne warstwy nie są do końca spójne i lepiej nie kwestionować tego czy tamtego… Czemu ten karzeł w ogóle pisze dziennik?

Osobiście: widzę tutaj materiał na komputerową grę RPG. Bez wbijania leveli czy statów, po prostu odgrywanie roli.

„Ja również czytam w księdze nocy. Ale nie umiem jej wykładać. Mądrość moje polega na tym, że widzę pismo, ale i na tym, że pisma tego nie staram się wytłumaczyć” (str. 64*)

„Nie łatwo jest czytać z gwiazd. I czytać tak, by ludzie byli zadowoleni z tego, co jest w nich zapisane” (str. 176*)

Mariamne – Pär Lagerkvist, 1967 (4,5/5) Opowiadanie fikcyjne na temat prawdziwy – opisane tutaj są losy Heroda Wielkiego (tego, który wg Ewangelii Mateusza miał zainicjować rzeź niewiniątek) oraz jego żony Mariamne. Tylko w rzeczywistości on miał pierdyliard żon (nawet dwie, które miały na imię Mariamne); z tą pierwszą ożenił się, ponieważ miał nadzieję zyskać w ten sposób przychylność zwolenników jej popularnego dziadka. I na końcu ją zabił w oficjalny sposób, po czym ruszył dalej. Lagerkvist nawet nie jest pierwszym, który tworzy sztukę wokół ich relacji, tego też było mnóstwo (m.in. Voltaire), jednak w jego ujęciu Herod był samotnikiem i okrutnikiem, który odmienił się na widok Mariamne. Nie chciał nawet jej posiąść, tylko chciał ją uszczęśliwić. Przestał wypełniać pałac swój prostytutkami i brzydotą, zaczął go oczyszczać. Ona sprawiła, że zaczął ułaskawiać więźniów gnijących w lochach.

Historia ich relacji jest romantyczna i smutna. Herod wybywa na wojnę i dokonuje strasznych rzeczy, wszystko jest opisane niemal bez dialogów – te się pojawiają i są absolutnie konieczne. Narrator jest zaangażowany i stanowczy, nie oddaje się emocjom i pozwala czytelnikowi przeżyć samodzielnie tę tragedię o tyranie, którego miłość nie zmieniła. A miłość Mariamne została ukarana. Nikt nie jest jedną rzeczą z całego swojego żywota, a ja mogłem przejąć się nieszczęściem kogoś, kto przeszedł do historii jako jeden z największych złoczyńców. To była ostatnia praca Lagerkvista – napisana w tym samym roku, jak stracił żonę. W ostatnim akapicie pisze: „Tak przeżył wielki król Herold swój żywot na ziemi, czas, który był mu dany do życia. Był człowiekiem, który zapełnia ziemię, ale którego ród kiedyś wygaśnie i – jeśli można to przewidzieć – nie zostawi po sobie żadnego wspomnienia.” Możliwe, że ma na myśli coś innego.

W ramach możliwej adaptacji – widzę tutaj animację w stylu Primal i innych dzieł Genndy’egp Tartakovsky’ego. Bez słów, tylko okrutność życia w akcji.

*PS. Powyższe tytuły liczą razem niecałe 260 stron i przeczytałem je w zbiorze pt. „Zło”. https://garretreza.pl/ksiazki/